Partners

Dutch Doc

De Ondraaglijke Lichtheid van Dutch Doc

17 juni 2012 »

door Teun Voeten

Teun Voeten was poortwachter bij Dutch Doc Awards 2012, een van de aandragers van projecten voor de longlist. Op de middag van de prijsuitreiking trad hij in debat met Rob Philip over het begrip ‘documentaire fotografie’. Voeten stuurde PhotoQ een schriftelijke uitwerking van zijn visie: ‘Dutch Doc lijkt compleet naar de experimentele kant te zijn doorgeslagen, waarbij vorm het van inhoud wint, waar hipheid het van degelijkheid wint. Vernieuwing über alles.’

De discussie over Dutch Doc loopt al geruime tijd op PhotoQ.

Onlangs reageerde GUP-hoofdredacteur Erik Vroons op de recente prijsuitreiking: DutchDoc: nou en?!

Vorig jaar was er al een uitgebreide uitwisseling van meningen. Het complete overzicht: Dutch Doc

De Ondraaglijke Lichtheid van Dutch Doc

Sinds een aantal jaren geeft de stichting Dutc Doc een grote geldprijs weg voor de ‘beste’ Nederlandse documentaire fotografie. En elk jaar barsten de Hoekse en Kabeljauwse twisten weer los over wat documentaire fotografie nu precies is of zou moeten zijn. Dit jaar was de prijs, een riant bedrag van 20.000 euro voor Paulien Oltheten. Zij had bewegingen en gebaren van Japanners bekeken, soms zelfs een beetje geregisseerd, en voor het nageslacht vereeuwigd. Zes Japanners die met hun beentjes op een paaltje zaten, zes Japanners die gevraagd werden hun voetjes van de grond lichten. ‘Oltheten is een rake observeerder en leert ons nieuwe manieren van kijken’, stond in het jubelende juryrapport.

Serieus fotograferend Nederland schudde verbijsterd het hoofd en vroeg zich af hoe zo’n vederlicht en triviaal onderwerp kon winnen. Het jaar daarvoor was het niet veel beter. Het waren voornamelijk conceptuele projecten met een hoog artistiek gehalte die genomineerd werden. Japanners lastigvallen was toen ook al in de mode: een fotograferend duo was op het idee gekomen om met zijn tweeën ongevraagd inwoners van Tokio te portretteren, een fotograaf van de linkerkant, een andere van rechts. Een aanpak met een hoog Banana Split-gehalte, maar toegegeven, het had vermakelijke plaatjes tot gevolg van onschuldige Jappen die verward in de lens keken. Een andere fotograaf had zijn familie in beeld gebracht, op één broer na die om niet nader genoemde redenen niet op de foto wilde. Dan maar blanco plaatjes. Weer een ander was niet eens achter de computer vandaan gekomen en had foto’s van de val van een standbeeld van Saddam van het internet geplukt en noemde dit ook documentaire fotografie.

Kortom, Dutch Doc veroorzaakt altijd weer de nodige controverse en irritatie. Grofweg zijn er twee kampen: de meer traditioneel ingestelde fotografen die vinden dat het begrip ‘documentaire’ te grabbel wordt gegooid door artistiek ingestelde lieden. Oude Zure Zakken versus Trendy Triviale Nieuwlichters.

Even terug naar de ontstaansgeschiedenis van het begrip documentaire fotografie, naar de functie van die definitie en wie die nu eigenlijk bepaalt. Aan het eind van de 19de eeuw pakte in Amerika een groep mensen, journalisten en activisten, de camera op om sociale wantoestanden aan de kaak te stellen. Jacob Riis, voormalig timmerman en misdaadreporter, legde de belabberde woon- en werkomstandigen van arbeiders in de New Yorkse Lower East Side vast en werd een trendsetter.

In de volgende eeuw traden de fotografen van de Grote Depressie, Walker Evans, Dorothea Lange en Russel Lee, in zijn voetstappen en ontstond er een gemeenschappelijke stijl en manier van werken: allen hadden een persoonlijke betrokkenheid en/of politiek engagement met hun onderwerp, ze behandelden zaken met een maatschappelijke of historische relevantie, ze werkten aan lange termijnprojecten, ze probeerde complexe vraagstukken te verhelderen en hadden allemaal een stuk vakmanschap om esthetisch sterke beelden te maken. Zoals met alle verschijnselen die in dezelfde hoedanigheid voorkomen, werd er een naam aan deze nieuwe vorm van werken gegeven: documentaire fotografie.

Maar wie bepaalt vandaag de dag de definitie? Wie heeft er het copyright op? Is de definitie slechts een beschrijving van een bepaalde tak van fotografie? Of schrijft de definitie ook voor hoe en wat de documentaire fotograaf zou moeten vastleggen? Hoe ver kan men de oorspronkelijke definitie oprekken?

In het geval van Dutch Doc zien we een paar eigenaardige zaken. De meeste van de voorgedragen projecten hebben niets gemeen met de fotografie die van oudsher documentair wordt genoemd. Er zijn twee oplossingen: de definitie van documentair zodanig verruimen, dat uiteindelijk ook beeldbewerking, fotoresearch en geënsceneerde fotografie er onder valt, of er een andere term aan hangen, zoals het al bestaande ‘Autonome Fotografie’ of iets nieuws zoals bijvoorbeeld ‘Nieuwe Non Fictionele Fotografie’. Om duidelijkheid te scheppen, valt de tweede oplossing te prefereren.

Opmerkelijk is dat beoefenaars van een soort fotografie die niets te maken heeft met wat van oudsher ‘documentair’ genoemd wordt, ook zo graag dat predikaat willen. Is het vanwege het aura van respectabiliteit dat rondom documentaire fotografie hangt? Is het omdat dan opeens de deksels van allerlei subsidiepotten opengaan? Het Fonds Beeldende Kunst kreeg enkele jaren geleden een influx van een slordige miljoen euro om de documentaire fotografie te stimuleren. Komen kunstenaars nu als vliegen op die documentaire strooppot af?

Ook interessant is te kijken wie definities definieert. Mensen met macht en status bepalen definities. Vroeger waren dat de adel en de geestelijkheid. Nu zijn het ‘t Volk, Wikipedia en de Culturele Instellingen. De laatsten hebben aanzien en geld en kunnen dingen benoemen zoals zij believen. Elke culturele instelling heeft weer andere ideeën. In Amerika geven het Open Society Institute/Soros Foundation en het Magnum Emergency Fund veel geld aan fotografen. Daar wordt het Amerikaanse, klassieke model van de documentaire fotografie aangehangen. In Nederland zijn er verschillende spelers in het veld. Het Noorderlicht Festival in Groningen, helaas bedreigd met verdwijnen door stopzetting van subsidie, probeert een balans tussen traditionele en experimentele vormen van documentair werk te presenteren. Dutch Doc lijkt compleet naar de experimentele kant te zijn doorgeslagen, waarbij vorm het van inhoud wint, waar hipheid het van degelijkheid wint. Vernieuwing über alles.

Omdat de geldprijs van Dutch Doc de grootste documentaireprijs van Nederland is, krijgt zij ook veel aandacht en lijkt de opzet om documentaire fotografie te herdefinieren voorlopig geslaagd. Op de prijsuitreiking sprak voormalig directeur van het Nationaal Historisch Muesum Valentijn Bijvanck over ‘de grote verhalen’ die nu hadden afgedaan en plaats hadden gemaakt voor een ‘nieuwe intimiteit’ in de documentaire fotografie. Ex-minister Plasterk, beschermpatroon van Dutc Doc, zat op dezelfde lijn en was onthutst dat sommigen de nieuwe lichting van narcisme beschuldigden. De beleidsman vond het juist een sprankelende onwikkeling dat grote, maatschappelijk thema’s niet meer aan de orde zijn. Het verhaal over ‘de grote verhalen die hebben afgedaan’ klinkt 40 jaar na de uitroeping van het postmodernisme oubollig en retrograde. Het wordt tijd voor een nieuw post-postmodernisme. Maar belangrijker is dat er helemaal geen tegenstelling is tussen de zogenaamde ‘grote verhalen’ en intimiteit. Het is juist de kracht van documentaire fotografie dat deze grote, globale, universele thema’s aanroert door zich juist op het individuele, het kleine, het intieme te richten vanuit een microperspectief.

Maar misschien is er iets nog veel fundamentelers aan de hand. De essentie is hoe de fotograaf van vandaag in de wereld staat. Ziet hij/zij zich als een wereldburger die ook verantwoordelijkheid draagt voor de huidige problemen? Wil hij zijn camera op de wereld richten, om verborgen structuren duidelijk te maken en te communiceren, met een hoop op eventuele verbetering? Of kiest hij ervoor zich terug te trekken uit de boze buitenwereld en heft hij vertwijfeld de handen ten hemel, om al facebookend met leuke beeldexperimenten bezig te zijn en zich te verliezen in een versnipperd universum waar alles evenveel waarde heeft en dus ook even waardeloos is?

De Arabische Lente, vrouwenonderdukking in het Midden-Oosten, de drugsoorlog in Mexico, internationale vrouwenhandel, Eurocrisis, een failliet Griekenland, rampzalige jeugdwerkeloosheid in Spanje: moeilijke onderwerpen, maar uitstekend in beeld te brengen met documentaire fotografie. Waarom gaan de ‘Nieuwe Trivialen’ niet een vrouwelijke student in Caïro, een olijfboer in Griekenland, een werkloze leeftijdsgenoot in Spanje volgen? Of deden ze dat wel, maar werden ze door Dutch Doc niet opgemerkt en gehonoreerd?

Na 18 maanden gezucht te hebben onder een gedoogconstructie die niet uit te leggen was, heeft Nederland zijn naam als gidsland op het gebied van tolerantie en mensenrechten al verloren. Over voetbal en het Songfestival zwijgen we maar even. Met internationaal gerenommeerde namen als Van der Elsken, Wessing, Van Denderen, Van Kesteren en Van Lohuizen, heeft Nederland op het gebied van documentaire fotografie nog wel een reputatie hoog te houden. Als we niet oppassen, raken we die ook nog kwijt.

Plaatsen/Stemmen op:

Reacties (8)

1. Ilse Frech op Maandag 18 juni 2012 2.11

Ha Teun, Een paar gedachten die naar boven komen na je tekst te hebben gelezen; volgens mij zijn we in deze tijd -1) toe aan een ruimere definitie van het begrip 'documentaire' en -2) welke rol deze maatschappelijk al dan niet kan hebben of welke men deze zou willen geven.. -3) zoekt Dutch Doc niet ook ergens de grenzen op? -4) wat is er tegen vernieuwing, als iets al vernieuwend is, dat kan toch bestaan naast wat al is en daarmee een verrijking zijn -5) waarom is volgens jou ' een versnipperd universum waar alles evenveel waarde heeft, ook even waardeloos'? De tegenstellingen zoals je die schetst in hoe de fotograaf van vandaag in de wereld staat, lijken me twee uitersten en ook ietwat te simpel gesteld en daarom niet van toepassing op de complexe mens die 'de fotograaf' in eerste instantie is, in deze complexe tijd naast wereldburger -zoals ieder ander; wellicht niet strijdend voor een revolutie van wereld-formaat, en zoek je vergeefs of te zeer eenzijdig naar 'de fotograaf' die bereid is daar alles voor op zij te zetten. Kun je stellen dat de kracht juist te vinden is - vanuit een veelvoud aan informatie dat binnen handbereik ligt, waarbinnen sommigen op zoek gaan naar het ongewone dagelijkse-, binnen het gewone dagelijkse ritueel dat 'leven' heet. Kan daarbinnen alles wat onderhevig is aan bovenmatige persoonlijke interesse opgevat worden als een vorm van documentaire, onder andere in de vorm van fotografie? Last but not least, 'kwijtraken' gebeurt niet - er zijn cycli voor alles, en zo ook voor stijlen, tendensen en opvattingen - het is nooit anders geweest. Groet, Ilse

2. jan koster op Maandag 18 juni 2012 12.12

breng het prijzengeld van de dutch doc award terug naar 5.000 euro (en niemand die de prijs en/of winnaar nog im frage stellt) of handhaaf het (voor nederlandse begrippen) hoge geldbedrag en maak er een algemene fotoprijs van, die een goede serie beloont, van een fotograaf, die dat al vaker heeft gedaan.

3. Rogier Maaskant op Maandag 18 juni 2012 13.05

Even ten aanzien van de opmerking van Jan: Een schrijver -ik meen Abdelkader Benali- schreef een poos terug al over een grote literaire prijs: "waarom niet het prijzengeld meer verdelen?" Ik was het daar mee eens. Is volgens Dutchdoc het verschil tussen de eerste plaats en de 'rest' inderdaad 20.000 euro? (wat voor mij een onbegrijpelijk idee blijft)

4. Tom Meerman op Maandag 18 juni 2012 15.19

Nog niet lang geleden werd alle fotografie als Documenten gezien. Vanwege de waarheid die het tegenover de tekenaars en schrijvers stelt, die per slot meer vrijheden in de berichtgeving kunnen nemen. Maar nu we beter weten -fotografie is altijd subjectief, ook de analoge- kunnen we de documentaire waarde van het metier in twijfel trekken. Maar waarom zouden we het over begrippen hebben? Waarom zouden we het over de beeldende taaleigenaardigheden hebben? We kunnen ons toch afvragen of we de boodschapper -de mens achter het beeld- vertrouwen, en daaruit afleiden of iets waardevol (goed, schoon, waar) is? En wie dan een kwalitatief verschil wenst aan te brengen tussen beelden van de condition humaine (Paulien Oltheten bijvoorbeeld), en beelden van de grandes histoires (actualiteiten en malheur social), die krijgt het moeilijk. Want in het gewone leven -de maatstaf der dingen- krijg je het beiden gelijktijdig opgedrongen. Dus: hetzij we leggen ons de taak op om de wereld te verbeteren, hetzij we nemen de vrijheid om invloed uit te oefenen op de ziel van wie ons liefheeft, of haat. Dat mag namelijk ook. Als je het van mij wilt weten: goede voorbeelden worden niet opgevolgd, en ik geef mij liever over aan iemand die mij gelukkig maakt dan aan wie mij tevreden wil houden. Dat is namelijk een wereld van verschil. En daarom mag Paulien zich van mij de terechte en gelukkige winnaar voelen. Mij lijkt dat Dutch Doc zich ver van het moralistisch debat moet houden, en dat heeft zij met de prijstoekenning gelukkig ook gedaan. Het 'Maatschappelijk debat' lijkt me geen richtsnoer geven. Het is namelijk meestal het debat van gelijkhebbers. Refereren aan Maatschappelijk Debat is meestal vanuit de wens tot het opleggen van een maatschappelijk dictaat. En dat lijkt me onwenselijk, gezien vanuit de wens om als individu bijdragen aan het grote geheel van de samenleving te mogen leveren.

5. Goos van der Veen op Maandag 18 juni 2012 22.20

Er lopen nu twee discussies naast elkaar. Ik vind de andere interessanter: http://www.photoq.nl/articles/discussie/dutch-doc/2012/06/11/dutchdoc-nou-en/

6. Goos van der Veen op Maandag 18 juni 2012 22.21

Er lopen nu twee discussies naast elkaar. Ik vind die andere interessanter: http://www.photoq.nl/articles/discussie/dutch-doc/2012/06/11/dutchdoc-nou-en/

7. Rob Wetzer op Zondag 01 juli 2012 13.24

In 1948 bedacht de 'World Union of Documentry' de volgende definitie voor de documentaire(film): “Met documentairefilm wordt bedoeld alle methoden van opname op celluloid van enig aspect van de realiteit door ofwel feitelijke filmopname ofwel door een integere en gerechtvaardigde reconstructie, om daarmee een beroep te doen op zowel verstand als gevoel, met als doel het stimuleren van het verlangen naar en het vergroten van menselijke kennis en begrip, en het eerlijk tonen van problemen en oplossingen daarvan op het terrein van economie, cultuur en menselijke relaties.” Dit is wat mij betreft nog steeds de meest waardige omschrijving van het begrip documentaire. Waarom? Omdat die verheven is boven de discussies tussen esthetiek versus ethiek. Wat mij vooral blijft verbazen is dat een groot deel van de Nederlandse fotografen zo ontzetten naar binnen gekeerd zijn, hun eigen domein en daarmee hun eigen geloofwaardigheid proberen af te schermen dat ze met oogkleppen op naar 'die rest' kijken. En, net zoals Teun in zijn betoog, al uitgaan van verschillende kampen. Niemand lijkt in staat op een meta niveau naar de ontwikkelingen het medium te kijken. En ik denk dat dat komt omdat persoonlijke of commerciele belangen de boventoon voeren, hoe nobel die ook zijn. Zonde.

8. Jos Van Hecke op Vrijdag 20 juli 2012 6.26

De oude documentaire fotografie bracht vooral grote verhalen over 'kleine' mensjes, de nieuwe blijkbaar enkel nog kleine verhaaltjes voor 'grote' mensen. Het kan natuurlijk ook dat de grote verhalen van vroeger een stuk kleiner zijn geworden waardoor de kleine verhalen van nu groter lijken te zijn? Onomstootbaar feit is dat de wereld bol staat, krioelt, uitpuilt, barst van de kleine verhaaltjes terwijl hij (voorlopig) nog niet gebarsten is als gevolg van grotere verhalen. Maar er is 'hoop', het kan nog komen...en misschien is er voor de (geëngageerde) documentair fotograaf al iets zinvols te vinden op die plaatsen en punten waar er duidelijke tekenen van een dreigend uitbarsten van grote verhalen te zien zijn, in plaats van zich geamuseerd dan wel verveeld blind te staren op een groot 'onderzoek' van één klein verhaaltje onder de ontelbare triljarden andere kleine verhaaltjes. Onomstootbaar feit is eveneens dat de prijswinnaarslijst van 'Hollandoc.' barst van de kleine tot zeer kleine verhaaltjes en hoe kleiner ( = banaal, personalistisch, intimistisch, casuïstisch, futiel, onbeduidend...) het verhaaltje des te groter de prijs, of hoe achter een 'groot' klinkende naam zoveel kleins schuil kan gaan? Persoonlijk interesseren die kunst-matig uitvergrote, opgeblazen kleine verhaaltjes (bv op een bankje zitten te zitten) die zich in grote, verre landen dagdagelijks afspelen mij geen sikkepit (waarom zouden ze, dezelfde verhaaltjes liggen hier in reëel formaat op mijn vertrouwde stekje, op mijn stoepje, om het hoekje dagdagelijks voor het rapen)en daarom is het allicht geen onzalig idee dat de Nederlandse overheid zijn subsidies koppelt aan documentaire beelden van grote(re) verhalen binnen Europa, bij voorkeur zelfs binnen de krijtlijnen van het Koninkrijk van Hare Majesteit. Zijn er geen grote verhalen, dan ook geen gesubsidieerde prijs. Kleine verhaaltjes per se als grote presenteren én honoreren is evenwel niets anders dan grof boerenbedrog en weggegooid geld!

Plaats een reactie

Maximaal 2000 tekens, 2000 tekens over.

Naam:
Website:
E-mailadres:
opmerking:
Recaptcha:

Archief